ویرایش
ویرایش از واژهی ویراستن به معنی پیراستن، منظّم کردن، و در برابر واژهی ادیت Edit آورده شده است. اگر آن را معادل واژهی پالایش و پالودن، به معنی صاف کردن، پاک کردن، صاف شدن، پاکیزه شدن، پاک شدن از آلودگی بیاوریم به هدف نزدیکتر خواهیم بود.
هر نوشته باید از دیدگاههای گوناگون (محتوا و درون مایه، بیان، صحّت و اعتبار، دقّت، نظم، رعایت مسائل نگارشی) بازنگری شود به مجموع این عملیّات که طیّ آن، یک نوشته بازنگری، بررسی و اصلاح میشود، «ویرایش» میگویند.
به طور کلی ویرایش برطرف کردن عیوب نوشته است.
الف) ویرایش زبانی، برطرف کردن عیبهایی که به جنبههای دستوری، نگارشی و املایی مربوط است.
1- پرهیز از کاربرد شکل گفتاری (محاورهای): نون خریدم← نان خریدم.
2- تطبیق ندادن صفت با موصوف در جنس و عدد: خانم مدیره← خانم مدیر (سایر غلطها: خانم شاعره، والدهی محترمه، خانم والده، مأمور مربوطه، وظایف مقررّه، اموال مکشوفه، اموال مسروقه)
3- پرهیز از اتّصال تنوین به کلمات فارسی و غیر عربی: زباناً، جاناً و ...(سایر غلطها: ناچاراً، گاهاً، رایگاناً، خواهشاً، سفارشاً، تیپاً، تلفناً، دوماً، سوماً و ...)
4- رعایت صراحت، دقّت و گویایی در نوشته
5- خودداری از جمع بستن کلمات فارسی با نشانههای جمع عربی: آزمایشات← آزمایشها، بازرسین← بازرسان
6- خودداری از جمع بستن دوبارهی جمعهای عربی با علامات فارسی یا عربی: اخلاقها، اسبابها (سایر غلطها: اولادها، اموالها، اشعّهها)
7- خودداری از اتّصال تر و ترین به صفتهای تفضیلی عربی: افضلتر، اعلیتر (سایر غلطها، ارشدتر، اعلمتر، اکملتر، ارجحتر، اولیتر)
8- رعایت کوتاهی جملهها
9- نزدیک کردن زبان نوشته به زبان گفتار
10- خودداری از تکلّف کلامی، قلمبهنویسی و بیان عبارتهای فضل فروشانه
11- مطابقت نهاد با فعل: هم من رفتم هم او← هم من رفتم هم او رفت.
12- پرهیز از نوشتن کلمههای کهنه و ناآشنا: از جای بشد← عصبانی شد (گفته آمد← گفته شد، چکاد← قلّه، چونان← چون)
13- کاربرد برابرهای مناسب فارسی به جای کلمات بیگانه: علی کلّ حال← در هر حال، سیستم← نظام
14- پرهیز از کاربرد دو کلمهی پرسشی در جملات پرسشی: آیا چگونه← چگونه
15- کاربرد درست تکیه کلام «به قول معروف»: به قول معروف خسته شدم، غلط است زیرا خسته شدم قول معروف نیست.
16- استفاده نکردن از «بر علیه» و «بر له» به جای «علیه» و «له»
17- پرهیز از کاربرد نادرست «را»ی نشانهی مفعول پس از فعل: کفشی که خریده بودی را پسندیدم← کفشی را که خریده بودی، پسندیدم
18- پرهیز از کاربرد عبارتهای زاید و بینقش، تکیه کلامها و تکرار فعلها
1-18- پرهیز از حشو (کلمات زاید و قابل حذف): سوابق گذشته، فینال آخر، حُسن خوبی و ...
2-18- پرهیز از تکرار فعل: در کلاس هم میز هست هم تخته هست← در کلاس هم میز هست هم تخته.
19- حذف درست فعل به قرینه: سارق را دستگیر و به زندان بردند← سارق را دستگیر کردند و به زندان بردند.
20- کاربرد «با» و «برای» به جای «به وسیلهی» و «به منظور»: به وسیلهی پُست← با پُست
21- به کار بردن فعل با حرف اضافهی خاصّ آن: بردن از، باختن به، ترسیدن از
22- پرهیز از کاربرد فعل مجهول با نهاد: پول توسّط بانک پرداخته شد← بانک پول را پرداخت.
23- افزودن «ی» وحدت و نکره به صفت: کتابی مفید← کتاب مفیدی، قلمی خوب← قلم خوبی
24- پرهیز از کاربرد «یّت» با کلمات فارسی: دوئیّت← دوگانگی
25- کلمهی «برخوردار» در جایی به کار میرود که نتیجهی مثبت و مفید داشته باشد: این بیمار از ضعف برخوردار است← این بیمار ضعیف است.
26- برجسته کردن تضاد بین اجزای جمله به کمک «و» مباینت یا استبعاد: مسلمان و دروغ
27- پرهیز از کاربرد عباراتی که ابهام و کژتابی (= چند نوع تفسیر و معنی) دارند: دو خواهر و برادر حافظ کلّ قرآن شدند.
ب) ویرایش فنّی: رفع عیبهایی که به آراستگی ظاهری، املا و شکل واژهها، علامتگذاری و پاراگرافبندی مربوط است.
1- کاربرد درست همزه (حذف علامت ـِ): سائِل← سائل
2- استفادهی درست از نشانههای خطّ فارسی: بنایی را دیدم← بنّایی را دیدم.
3- جدا نوشتن کلمات مرکّبی که سر هم نوشتن آنها موجب بدخوانی میشود: حاصلضرب← حاصلضرب
4- کامل نوشتن عبراتهای دعایی یا نوشتن آنها با نشانهی اختصاری: پیامبر صلّیالله علیه و آله و سلّم← پیامبر (ص)
5- استفادهی درست و مناسب از نقشنمای اضافه: اسبسواری← اسبِ سواری، لبتشنه← لبِ تشنه
6- استفادهی درست از «ی» میانجی: سبوِ آب← سبویِ آب
7- کاربرد شکل درست املای کلمات از طریق ممارست و تمرین
8- تمایز میان «ه، و» بیان حرکت و حرفهای «ه، و»: رادیو← رادیویِ ایران، خسرو← خسروِ خوبان؛ خانه← خانهی ما، چاه← چاهِ آب
9- توجّه به کلماتی که دارای چند شکل مکتوب هستند (=متشابهاند): اساس← اثاث، نغز← نقض
10- کاربرد «ی» میانجی بزرگ به جای «ء» هنگامی که مضاف به مصوّت ــِ (های بیان حرکت) ختم میشود: مدرسة بزرگ← مدرسهی بزرگ
11- رعایت ارتباط موضوعی بندها در نوشته
12- رعایت علایم نگارشی در زبان فارسی: نقطه، ویرگول، دونقطه و ...
این بلاگ در خصوص بررسی مشکلات تدریس زبان و ادبیات فارسی و نقد محتوایی کتب درسی است.به مسائل مربوط به دوره راهنمایی و دبیرستان می پردازد.